
لیست اختصارات پزشکی و پرستاری پرکاربرد
پرونده بیمار مجموعهای از اسناد و اطلاعات مربوط به مراحل ارزیابی، تشخیص، درمان و پیگیری وضعیت بیمار است. پزشکان و پرستاران برای ثبت سریعتر اطلاعات و یکسانسازی نگارش، از اختصارات پزشکی متعددی استفاده میکنند؛ از جمله CC برای شکایت اصلی، BP برای فشار خون و NPO برای منع مصرف خوراکی. آشنایی نداشتن با این اختصارات میتواند درک بخشهایی از پرونده، حتی برگههای ساده پذیرش و ترخیص، را دشوار کند. در این مقاله، رایجترین اختصارات پرونده بیمار را به تفکیک بخشهای مختلف پرونده، از شرح حال و معاینه تا دستورات درمانی و ترخیص، همراه با معنی و کاربرد هر یک بررسی میکنیم.
چرا در پرونده بیمار از اختصار استفاده میشود؟
پرونده هر بیمار ممکن است در شیفتها و بخشهای مختلف، توسط پزشکان، پرستاران و سایر اعضای کادر درمان ثبت و بررسی شود. استفاده از اختصارات استاندارد، سرعت ثبت اطلاعات را افزایش میدهد و به انتقال یکدستتر اطلاعات میان اعضای تیم درمان کمک میکند. بسیاری از این اختصارات از واژههای انگلیسی یا لاتین گرفته شدهاند و در محیطهای درمانی کشورهای مختلف کاربرد دارند؛ بااینحال، برخی از آنها بسته به مرکز درمانی یا زمینه استفاده، معانی متفاوتی دارند.
اختصارات شرح حال بیمار
شرح حال یکی از نخستین بخشهای پرونده پزشکی است که اطلاعاتی درباره مشکل فعلی بیمار، علائم و سوابق پزشکی او ارائه میدهد. پزشک با استفاده از این اطلاعات، وضعیت بیمار را بهتر ارزیابی میکند. رایجترین اختصارات این بخش عبارتاند از:
-
CC (Chief Complaint): شکایت اصلی؛ دلیل اصلی مراجعهی بیمار که معمولاً با همان عبارتهای خود بیمار نوشته میشود.
-
HPI (History of Present Illness): شرح بیماری فعلی؛ شامل اطلاعاتی مانند زمان شروع علائم، محل، شدت، مدت و روند تغییر آنها.
-
PMH (Past Medical History): سابقهی بیماریهای قبلی، مانند دیابت یا فشار خون بالا.
-
PSH (Past Surgical History): سابقه جراحی؛ شامل عملهای جراحی انجامشده در گذشته.
-
FH (Family History): سابقهی بیماری در اعضای خانواده؛ شامل بیماریهای مهم در اعضای خانواده، مانند بیماریهای ارثی یا سابقه خانوادگی برخی سرطانها.
-
SH (Social History): سابقهی اجتماعی؛ شامل شغل، مصرف سیگار و الکل و شرایط زندگی.
-
ROS (Review of Systems): مرور سیستمها؛ ارزیابی منظم علائم مرتبط با دستگاههای مختلف، مانند قلب و عروق، تنفس و گوارش.
-
c/o (Complains of): شکایت از؛ عبارتی که برای ثبت علامت یا مشکلی که بیمار بیان میکند، به کار میرود.
-
Hx (History): سابقه یا شرح حال؛ این اختصار بسته به متن میتواند به سابقه پزشکی، خانوادگی یا سایر اطلاعات پیشین بیمار اشاره داشته باشد.
در عمل، چند اختصار کنار هم میآیند. برای مثال عبارت «Pt c/o SOB × 2 days» یعنی بیمار (Patient) از تنگی نفس (Shortness of Breath) طی دو روز گذشته شکایت دارد.
اختصارات علائم حیاتی و معاینهی فیزیکی
علائم حیاتی هنگام پذیرش و در فواصل زمانی مشخص در پرونده ثبت میشوند. برای مقایسهی اعداد ثبتشده با محدودهی طبیعی هر گروه سنی میتوانید از ابزار بررسی علائم حیاتی استفاده کنید. اختصارات این بخش و بخش معاینه در جدول زیر آمده است.
| اختصار | شکل کامل | معنی فارسی | توضیح |
|---|---|---|---|
| VS | Vital Signs | علائم حیاتی | مجموعهی فشار خون، نبض، تنفس و دما |
| BP | Blood Pressure | فشار خون | بر حسب میلیمتر جیوه، مانند ۱۲۰/۸۰ |
| HR | Heart Rate | ضربان قلب | تعداد ضربان در دقیقه |
| RR | Respiratory Rate | تعداد تنفس | تعداد تنفس در دقیقه |
| T | Temperature | دمای بدن | معمولاً بر حسب درجهی سانتیگراد |
| SpO₂ | Oxygen Saturation | اشباع اکسیژن خون | درصد، با دستگاه پالساکسیمتر |
| PE | Physical Examination | معاینهی فیزیکی | در برخی متنها به آمبولی ریه (Pulmonary Embolism) نیز اشاره دارد |
| WNL | Within Normal Limits | در محدودهی طبیعی | نشان میدهد یافتهی مورد بررسی طبیعی بوده است |
| NAD | No Acute Distress | بدون ناراحتی حاد | توصیف کلی وضعیت بیمار هنگام معاینه |
| A&O ×3 | Alert and Oriented ×3 | هوشیار و آگاه به شخص، مکان و زمان | سه مورد آگاهی بیمار را نشان میدهد |
| LOC | Level of Consciousness | سطح هوشیاری | گاهی به معنی «از دست دادن هوشیاری» نیز به کار میرود |
در این جدول، PE و LOC بیش از یک معنی دارند؛ بنابراین معنی درست را باید از متن و بخش پرونده تشخیص داد.
ابزار آنلاینفرهنگ اختصارات پزشکیمعنی اختصارات پرکاربرد نسخه و پرونده پزشکی.استفاده از ابزار
اختصارات تشخیص و برنامهی درمان
پس از بررسی شرح حال و انجام معاینه، پزشک یافتههای خود را ارزیابی میکند، تشخیصهای احتمالی را مشخص میسازد و برنامه درمانی را در پرونده ثبت میکند. در این بخش، اختصارات متعددی برای ثبت تشخیص، اقدامات درمانی و یادداشتهای پیگیری به کار میروند. مهمترین آنها عبارتاند از:
-
Dx (Diagnosis): تشخیص؛ بیماری یا وضعیت پزشکی تشخیصدادهشده.
-
DDx (Differential Diagnosis): تشخیص افتراقی؛ فهرست بیماریهای محتملی که باید از یکدیگر افتراق داده شوند.
-
r/o (Rule out): بررسی برای رد یا تأیید احتمالی یک بیماری؛ برای مثال، «r/o MI» یعنی احتمال سکته قلبی باید بررسی شود.
-
Sx (Symptoms): علائم بیماری؛ مانند درد، تهوع یا تنگی نفس.
-
Tx (Treatment): درمان؛ اقدامات درمانی در نظر گرفتهشده برای بیمار.
-
Rx (Prescription): نسخه یا تجویز؛ معمولاً به دستور دارویی یا نسخه پزشک اشاره دارد.
-
s/p (Status post): پس از انجام یک اقدام یا وقوع یک رویداد پزشکی؛ برای مثال، «s/p appendectomy» یعنی بیمار سابقه انجام عمل آپاندکتومی (برداشتن آپاندیس) دارد.
-
A&P (Assessment and Plan): ارزیابی و برنامه؛ شامل برداشت بالینی پزشک از وضعیت بیمار و اقدامات بعدی موردنظر.
-
SOAP: قالب ساختاریافته ثبت یادداشتهای بالینی. این نام از حرف اول چهار بخش گرفته شده است: Subjective (شکایت و گفتههای بیمار)، Objective (یافتههای قابل اندازهگیری)، Assessment (ارزیابی) و Plan (برنامه).
اختصارات دستورات پزشک و گزارش پرستاری
دستورات پزشک و گزارشهای پرستاری شامل اطلاعاتی درباره نحوه مصرف داروها، زمانبندی اقدامات درمانی و مراقبتهای موردنیاز بیمار هستند. برای ثبت سریعتر این اطلاعات، از اختصارات استانداردی استفاده میشود که آشنایی با آنها برای خواندن و تفسیر پرونده بیمار ضروری است:
-
NPO (Nil Per Os): منع مصرف خوراکی؛ یعنی بیمار نباید چیزی بخورد یا بنوشد. مدت و شرایط این محدودیت باید مطابق دستور درمانی مشخص شود.
-
PRN (Pro Re Nata): در صورت نیاز؛ دارو یا اقدام درمانی فقط در صورت بروز علامت مشخص و طبق دستور تجویزشده انجام میشود.
-
STAT (Statim): فوراً؛ دستوری که باید بیدرنگ اجرا شود.
-
BID، TID و QID: زمانبندی مصرف دارو؛ از چپ به راست بهترتیب به معنی دو، سه و چهار بار در روز هستند. زمانبندی دقیق مصرف باید مطابق دستور تجویزشده باشد.
-
PO، IV، IM و SC: روش مصرف دارو؛ از چپ به راست بهترتیب خوراکی، وریدی، عضلانی و زیرپوستی.
-
I&O (Intake and Output): ثبت دریافت و دفع مایعات؛ میزان مایعات دریافتی و دفعی بیمار ثبت میشود تا تعادل مایعات بدن، بهویژه در بیماران بستری و بخشهای مراقبت ویژه، ارزیابی شود.
-
DNR (Do Not Resuscitate): عدم انجام احیای قلبیریوی در صورت ایست قلبی یا تنفسی؛ این تصمیم باید مطابق وضعیت بیمار، ضوابط مرکز درمانی و مقررات مربوط ثبت و اجرا شود.
اختصارات آزمایش و تصویربرداری
درخواست آزمایشها و بررسیهای تصویربرداری و همچنین نتایج آنها، معمولاً با اختصارات انگلیسی در پرونده بیمار ثبت میشوند. آشنایی با این اصطلاحات به درک بهتر دستورات پزشک و گزارشهای تشخیصی کمک میکند. رایجترین اختصارات این بخش عبارتاند از:
-
CBC (Complete Blood Count): شمارش کامل سلولهای خون؛ شامل بررسی گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها.
-
CRP (C-Reactive Protein): پروتئین واکنشی C؛ شاخصی آزمایشگاهی برای ارزیابی التهاب در بدن که افزایش آن میتواند در شرایط مختلفی، از جمله عفونتها، دیده شود.
-
U/A (Urinalysis): آزمایش ادرار؛ برای بررسی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی ادرار و در صورت انجام بررسی میکروسکوپی، شناسایی برخی سلولها و مواد موجود در آن.
-
C/S (Culture and Sensitivity): کشت و بررسی حساسیت میکروبی؛ برای شناسایی میکروب عامل عفونت و ارزیابی حساسیت آن به داروهای ضدمیکروبی، مانند آنتیبیوتیکها.
-
ECG (Electrocardiogram): نوار قلب؛ ثبت فعالیت الکتریکی قلب برای بررسی ریتم و شناسایی برخی اختلالات قلبی.
-
CXR (Chest X-Ray): رادیوگرافی قفسه سینه؛ تصویربرداری با اشعه ایکس برای بررسی ریهها، قلب و ساختارهای قفسه سینه.
-
CT (Computed Tomography): توموگرافی کامپیوتری یا سیتیاسکن؛ روشی برای تهیه تصاویر مقطعی از اندامها و بافتهای بدن با استفاده از اشعه ایکس.
-
MRI (Magnetic Resonance Imaging): تصویربرداری تشدید مغناطیسی؛ روشی برای تهیه تصاویر دقیق از اندامها و بافتهای بدن با استفاده از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی، بدون استفاده از اشعه ایکس.
نمونهای از یادداشت پرونده
دیدن اختصارات در کنار هم، خواندن پرونده را آسانتر میکند. فرض کنید در برگهی پذیرش این یادداشت نوشته شده است:
«CC: chest pain. HPI: Pt c/o chest pain × 3 h. PMH: HTN, DM. VS: BP 150/90, HR 98, SpO₂ 95%. Dx: r/o MI. Plan: ECG STAT, NPO.»
معنی آن چنین است: شکایت اصلی بیمار درد قفسهی سینه است و این درد از سه ساعت پیش شروع شده است. بیمار سابقهی فشار خون بالا (HTN) و دیابت (DM) دارد. فشار خون او ۱۵۰/۹۰، ضربان قلب ۹۸ در دقیقه و اشباع اکسیژن ۹۵ درصد است. در ارزیابی اولیه، لازم است احتمال سکته قلبی (MI) بررسی شود. بنابراین، انجام فوری نوار قلب (ECG STAT) در برنامه قرار گرفته و بیمار تا اطلاع بعدی نباید چیزی از راه دهان مصرف کند (NPO).
اختصارات ترخیص
در پایان دوره بستری، خلاصه پرونده و دستورات مربوط به ترخیص بیمار ثبت میشوند. این بخش معمولاً شامل وضعیت بیمار هنگام ترخیص، توصیههای مراقبتی، داروهای تجویزشده و برنامه پیگیری است. اختصارات پرکاربرد آن عبارتاند از:
-
D/C (Discharge): بسته به متن، به معنی ترخیص بیمار یا قطع یک دارو یا درمان است. برای مثال، «D/C home» معمولاً به معنی ترخیص بیمار به منزل و «D/C medication» به معنی قطع داروی موردنظر است. به دلیل چندمعنایی بودن این اختصار، باید آن را با توجه به متن تفسیر کرد.
-
AMA (Against Medical Advice): خروج یا ترخیص برخلاف توصیه پزشکی؛ زمانی به کار میرود که بیمار باوجود توصیه تیم درمان به ادامه بررسی یا درمان، تصمیم به ترک مرکز درمانی میگیرد. ثبت این وضعیت باید مطابق ضوابط مرکز درمانی و پس از توضیح خطرات احتمالی به بیمار انجام شود.
-
f/u (Follow-up): پیگیری؛ مراجعه یا ارزیابی مجدد بیمار پس از ترخیص برای بررسی روند بهبود، ارزیابی نتایج آزمایشها یا ادامه درمان. برای مثال، «f/u in 1 week» یعنی پیگیری طی یک هفته آینده.
اختصارات مبهم و پرخطر
برخی اختصارات بهدلیل دستخط نامناسب یا چندمعنایی، خطر اشتباه دارویی ایجاد میکنند. برای نمونه، حرف U که بهجای «واحد» (Unit) نوشته میشود ممکن است صفر خوانده شود و ۱۰U به ۱۰۰ تبدیل شود. اختصار QD (روزانه) با QID (چهار بار در روز) اشتباه میشود و D/C هم میتواند «ترخیص» یا «قطع دارو» معنی دهد.
سازمانهای ایمنی بیمار، از جمله Joint Commission و ISMP، فهرستهایی از اختصارات ممنوع یا پرخطر منتشر کردهاند. در فرهنگ اختصارات پزشکی آوین موارد پرخطر مشخص شدهاند و جایگزین ایمن آنها نیز آمده است. قاعدهی کلی این است که در موارد مبهم، بهویژه در دستور دارو، عبارت کامل نوشته شود.
سوالات متداول
تفاوت CC و HPI چیست؟
CC دلیل اصلی مراجعهی بیمار است و معمولاً یک جملهی کوتاه دارد، مانند «درد قفسهی سینه». HPI همان شکایت را با جزئیات توضیح میدهد؛ از جمله زمان شروع، شدت، عوامل تشدیدکننده و تغییر علائم در طول زمان.
تفاوت PRN و STAT چیست؟
PRN یعنی دارو یا اقدام فقط در صورت نیاز و هنگام بروز علامت انجام شود، مانند مسکن در صورت درد. STAT یعنی اقدام باید فوراً و بدون تأخیر انجام شود. اولی به نیاز بیمار وابسته است و دومی به فوریت دستور.
تفاوت Dx و DDx چیست؟
Dx (Diagnosis) به معنی تشخیص بیماری یا وضعیت پزشکی بیمار است. در مقابل، DDx (Differential Diagnosis) به فهرستی از بیماریهای احتمالی اشاره دارد که میتوانند علائم بیمار را توضیح دهند و باید از یکدیگر افتراق داده شوند. به بیان ساده، Dx تشخیص مطرحشده است، اما DDx شامل احتمالهایی است که پزشک برای رسیدن به تشخیص نهایی بررسی میکند.
