اگر خود یا یکی از اعضای خانواده‌تان از سوند فولی استفاده می‌کند، احتمالاً می‌دانید که تعویض به‌موقع سوند و کیسه ادرار تا چه اندازه در کاهش خطر عفونت، نشتی و عوارض مرتبط با سوند اهمیت دارد. با این حال، پیدا کردن پاسخ دقیق درباره زمان مناسب تعویض سوند فولی و کیسه ادرار همیشه آسان نیست؛ چراکه بسیاری از مطالب موجود برای کادر درمان نوشته شده‌اند یا توصیه‌هایی کلی و گاه متفاوت ارائه می‌دهند.

در این مقاله، به‌صورت ساده و کاربردی به سه پرسش مهم پاسخ می‌دهیم:

• کیسه ادرار را هر چند وقت یک‌بار باید تخلیه کرد و زمان مناسب تعویض آن چه زمانی است؟
• سوند فولی معمولاً هر چند وقت یک‌بار تعویض می‌شود و این فاصله به چه عواملی بستگی دارد؟
• چه علائمی نشان می‌دهند که نباید تا زمان تعویض بعدی صبر کرد و لازم است وضعیت بیمار بررسی شود؟

زمان تخلیه کیسه ادرار

یکی از نکاتی که گاهی در مراقبت از کیسه ادرار نادیده گرفته می‌شود، تفاوت بین تخلیه و تعویض کیسه است. این دو کار یکسان نیستند و زمان انجام هرکدام نیز متفاوت است. تخلیه کیسه ادرار به معنای باز کردن شیر خروجی و خالی کردن ادرار داخل آن است، بدون اینکه کیسه از سوند جدا یا تعویض شود. بهتر است:

• کیسه ادرار را حداقل هر ۸ ساعت یک‌بار تخلیه کنید.
• اگر کیسه زودتر از این زمان به حدود نصف تا دوسوم ظرفیت خود رسید، منتظر نمانید و آن را تخلیه کنید.
• اجازه ندهید کیسه کاملاً پر شود؛ پر شدن بیش از حد کیسه می‌تواند جریان طبیعی ادرار را مختل کند و احتمال پس‌زدگی ادرار به سمت مثانه را افزایش دهد.

روش صحیح تخلیه کیسه ادرار

برای تخلیه کیسه ادرار مراحل زیر را به ترتیب انجام دهید.

1. دست‌های خود را با آب و صابون بشویید.
2. یک ظرف تمیز و مخصوص تخلیه، که برای این کار در نظر گرفته شده است، زیر شیر خروجی کیسه قرار دهید.
3. شیر را باز کنید و اجازه دهید ادرار کاملاً تخلیه شود. از تماس نوک شیر با ظرف، دست یا سطح زمین جلوگیری کنید.
4. شیر را پس از تخلیه کامل ببندید.
5. اگر پزشک یا پرستار توصیه کرده است حجم ادرار ثبت شود، مقدار آن را همان زمان اندازه‌گیری و یادداشت کنید.

زمان مناسب برای تعویض کیسه ادرار

تخلیه کیسه به معنای تعویض آن نیست. کیسه‌های ادرار برای استفاده چندباره طراحی شده‌اند و نباید پس از هر بار تخلیه تعویض شوند.

زمان تعویض کیسه به نوع کیسه، دستورالعمل سازنده و شرایط بیمار بستگی دارد. اگر برای کیسه مورد استفاده، برنامه مشخصی از سوی پزشک یا پرستار تعیین شده است، همان دستورالعمل را در اولویت قرار دهید. در غیر اینصورت بهتر است کیسه ادرار هرسه روز یکبار تعویض گردد.

چه مواقعی کیسه ادرار باید زودتر تعویض شود؟

• دچار پارگی، نشتی یا آسیب شده باشد.
• درون آن رسوب قابل‌توجه ایجاد شده باشد یا ظاهر آن به‌طور غیرعادی تغییر کند.
• بوی غیرمعمول و ماندگار ایجاد شده باشد.
• محل اتصال کیسه به سوند دچار مشکل شده باشد.
• طبق دستور پزشک یا پرستار، زمان تعویض آن فرارسیده باشد.

بهتر است در خانه حداقل یک کیسه یدکی مناسب داشته باشید تا در صورت پارگی، نشتی یا آسیب ناگهانی، امکان جایگزینی سریع وجود داشته باشد.

تعویض سوند فولی

بیشترین ابهام معمولاً درباره زمان تعویض سوند فولی است. برخلاف تصور رایج، نمی‌توان برای همه بیماران یک فاصله زمانی ثابت تعیین کرد. زمان تعویض به عواملی مانند نوع و جنس سوند، مدت استفاده، وضعیت بیمار، تشکیل رسوب یا انسداد، و دستور پزشک یا پروتکل مرکز درمانی بستگی دارد.

بنابراین، سوند فولی نباید صرفاً بر اساس یک عدد ثابت و بدون در نظر گرفتن شرایط بیمار تعویض شود. بعضی سوندها برای استفاده کوتاه‌مدت و برخی برای استفاده طولانی‌مدت طراحی شده‌اند و دستورالعمل سازنده محصول نیز در تعیین مدت استفاده اهمیت دارد.

سوند فولی لاتکس

سوندهای لاتکس معمولاً برای استفاده کوتاه‌مدت مناسب‌تر هستند و به دلیل احتمال ایجاد حساسیت و تشکیل رسوب، برای استفاده طولانی‌مدت انتخاب ایده‌آلی نیستند. مدت استفاده از این سوندها باید مطابق دستور پزشک و مشخصات محصول تعیین شود.

سوند فولی لاتکس با روکش سیلیکون

این سوندها نسبت به لاتکس بدون پوشش، سازگاری بهتری با بدن دارند و ممکن است برای مدت طولانی‌تری قابل استفاده باشند. با این حال، زمان تعویض آن‌ها نیز یک عدد ثابت برای همه بیماران نیست و باید بر اساس نوع محصول و شرایط بیمار تعیین شود.

سوند فولی سیلیکونی

سوندهای تمام‌سیلیکونی معمولاً برای استفاده طولانی‌تر مناسب‌تر هستند و مقاومت بیشتری در برابر تشکیل رسوب دارند. در برخی دستورالعمل‌ها، بسته به محصول و شرایط بیمار، امکان استفاده از آن‌ها برای چندین هفته و حتی تا حدود ۱۲ هفته ذکر شده است. با این حال، این عدد به معنای مناسب بودن ۱۲ هفته استفاده برای همه بیماران نیست و دستور پزشک و اطلاعات سازنده باید ملاک قرار گیرد.

سوندهای دارای پوشش یا فناوری ضدباکتری

برخی سوندها دارای پوشش‌هایی مانند آلیاژ نقره یا سایر مواد با هدف کاهش چسبندگی یا رشد میکروبی هستند. وجود چنین پوششی به‌تنهایی به این معنی نیست که سوند باید در یک فاصله زمانی مشخص، مثلاً هر ۳۰ یا ۹۰ روز، تعویض شود. زمان تعویض باید بر اساس مشخصات همان محصول، دستور پزشک و وضعیت بیمار تعیین شود.

نکته مهم: اعداد موجود در برخی منابع برای انواع مختلف سوند، «بازه‌های احتمالی استفاده» هستند و نباید به‌عنوان برنامه ثابت تعویض برای همه بیماران در نظر گرفته شوند. اگر پزشک یا پرستار برای بیمار زمان مشخصی تعیین کرده است، همان برنامه در اولویت قرار دارد.

چه عواملی ممکن است نیاز به تعویض یا بررسی زودتر سوند را ایجاد کنند؟

گاهی حتی اگر زمان برنامه‌ریزی‌شده تعویض سوند نرسیده باشد، بروز یک مشکل می‌تواند نیاز به بررسی و در صورت لزوم تعویض سوند را ایجاد کند، از جمله:

کاهش یا قطع جریان ادرار: به‌خصوص اگر کیسه خالی می‌ماند و بیمار احساس پری یا درد در پایین شکم دارد. نشتی مداوم از اطراف سوند: این حالت می‌تواند دلایل مختلفی مانند اسپاسم مثانه، یبوست یا انسداد سوند داشته باشد و لزوماً به معنی نامناسب بودن اندازه سوند نیست. انسداد یا تشکیل رسوب قابل‌توجه: وجود رسوب می‌تواند جریان ادرار را مختل کند. خون‌ریزی قابل‌توجه یا مشاهده لخته در ادرار: به‌ویژه اگر جدید یا رو به افزایش باشد. تب، لرز، درد یا احساس ناخوشی: این علائم می‌توانند نیاز به بررسی از نظر عفونت یا سایر عوارض داشته باشند. آسیب، پارگی یا خارج شدن تصادفی سوند.

در چنین شرایطی، بهتر است منتظر تاریخ تعویض برنامه‌ریزی‌شده نمانید و با پزشک یا پرستار مسئول مراقبت از بیمار تماس بگیرید.

جدول خلاصه مراقبت و تعویض کیسه ادرار و سوند

جمع بندی

رعایت این نکات ساده می‌تواند به عملکرد بهتر سیستم و کاهش مشکلات کمک کند:

کیسه ادرار را همیشه پایین‌تر از سطح مثانه قرار دهید تا احتمال برگشت ادرار کاهش یابد. کیسه نباید با زمین تماس داشته باشد؛ از آویز یا نگهدارنده مناسب استفاده کنید. مطمئن شوید لوله سوند تا نخورده، پیچ نخورده یا زیر بدن بیمار گیر نکرده باشد. اطراف محل ورود سوند را طبق دستور کادر درمان و با رعایت بهداشت تمیز نگه دارید؛ شست‌وشوی معمول با آب و شوینده ملایم معمولاً کافی است و استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده قوی بدون توصیه پزشک ضروری نیست. لوله را به شکلی مناسب به ران یا محل تعیین‌شده فیکس کنید تا کشیده شدن سوند و حرکت غیرضروری آن کاهش یابد. سیستم بسته سوند را تا حد امکان بدون دلیل از هم جدا نکنید؛ هر اتصال غیرضروری می‌تواند خطر آلودگی سیستم را افزایش دهد.