اسپارتینا چیست؟
اسپارتینا® محصول شرکت داروسازی سیناژن و نسخه ایرانی مولکول تیرزپاتاید (Tirzepatide) است — همان ماده مؤثرهای که در داروی بینالمللی مانجارو (Mounjaro) به کار رفته است. تیرزپاتاید بهطور همزمان بر دو گیرنده هورمونی GLP-1 و GIP اثر میگذارد، اشتها را کاهش میدهد، حس سیری را افزایش میدهد و به کنترل قند خون کمک میکند. این دارو بهصورت قلم یا فیزیوجکت تزریقی از پیشپرشده در دوزهای ۲.۵، ۵، ۷.۵، ۱۰، ۱۲.۵ و ۱۵ میلیگرم عرضه میشود.
اسپارتینا برای چه افرادی مناسب است؟
اسپارتینا برای سه گروه از بزرگسالان کاربرد دارد: افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ برای کنترل قند خون؛ افراد دارای چاقی (BMI ≥ ۳۰) یا اضافهوزن همراه با حداقل یک اختلال مرتبط با وزن مانند فشار خون بالا، پیشدیابت یا چربی خون بالا (BMI ≥ ۲۷) جهت کاهش وزن؛ و بیماران مبتلا به آپنه انسدادی خواب متوسط تا شدید همراه با چاقی. تعیین اینکه شخص از نظر سن، وزن و شرایط بالینی برای مصرف این دارو مناسب است یا نه، بر عهده پزشک معالج میباشد.
دوزبندی اسپارتینا
اسپارتینا در شش دوزبندی مختلف عرضه میشود: ۲.۵، ۵، ۷.۵، ۱۰، ۱۲.۵ و ۱۵ میلیگرم — چه در قالب فیزیوجکت (یک نوبت تزریق) و چه در قالب قلم (چهار دوز برای یک دوره چهارهفتهای). برخلاف بسیاری از داروهایی که دوز آنها بر پایه mg/kg وزن بیمار محاسبه میشود، دوزبندی اسپارتینا از یک برنامه تیتراسیون ثابت هفتگی پیروی میکند که برای همه بزرگسالان (صرفنظر از وزن بدن) یکسان است.
۲.۵ ← ۵ ← ۷.۵ ← ۱۰ ← ۱۲.۵ ← ۱۵ میلیگرم
هر پله به مدت ۴ هفته حفظ میشود. تزریق یکبار در هفته و در روز ثابت انجام میشود
درمان همیشه با دوز اول یعنی ۲.۵ میلیگرم یکبار در هفته به مدت چهار هفته آغاز میشود؛ این دوز، دوز درمانی نیست و صرفاً به بدن اجازه میدهد با دارو سازگار شود. اگر تحمل بیمار مناسب باشد، دوز دوم (هفته پنجم) به ۵ میلیگرم میرسد و به همین ترتیب هر چهار هفته یک پله افزایش مییابد — یعنی دوز سوم ۷.۵، دوز چهارم ۱۰، دوز پنجم ۱۲.۵ و دوز ششم ۱۵ میلیگرم — تا به دوز مؤثر یا حداکثر دوز قابلتحمل برسد. در محاسبهگر بالای این صفحه، وزن و قد بیمار برای تعیین دوز استفاده نمیشود؛ این دو مقدار فقط برای محاسبه شاخص توده بدنی (BMI) و بررسی معیارهای کلی واجد شرایط بودن به کار میروند. آنچه دوز پیشنهادی را تعیین میکند، تعداد هفتههایی است که از اولین تزریق گذشته و اندیکاسیون انتخابی (لاغری، دیابت یا آپنه خواب) است.
دوز اسپارتینا برای لاغری
اسپارتینا در کنار رژیم غذایی و فعالیت بدنی، برای کنترل وزن در بزرگسالانی با شاخص توده بدنی (BMI) بزرگتر یا مساوی ۳۰ کیلوگرم بر مترمربع (چاقی)، یا بزرگتر یا مساوی ۲۷ (اضافهوزن) همراه با حداقل یک اختلال مرتبط با وزن مانند پیشدیابت، دیابت نوع ۲، فشار خون بالا، چربی خون بالا یا آپنه انسدادی خواب، استفاده میشود. دوز مصرف اسپارتینا برای لاغری همان مسیر ششمرحلهای ۲.۵ تا ۱۵ میلیگرم است. ارزیابی اثربخشی درمان کاهش وزن معمولاً پس از ۸ تا ۱۲ هفته از شروع درمان، بر اساس کاهش وزن نسبت به وزن اولیه و کاهش سایز دور کمر انجام میشود.
دوز اسپارتینا برای دیابت
برای کنترل قند خون در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲، دوز با ۲.۵ میلیگرم یکبار در هفته به مدت چهار هفته شروع میشود و سپس هر چهار هفته افزایش مییابد تا سقف ۱۵ میلیگرم در هفته. طبق اطلاعات دارویی محصول ایرانی، اسپارتینا® برای افراد زیر ۱۸ سال توصیه نمیشود. نسخه بینالمللی همین مولکول (®Mounjaro) دارای تأییدیه FDA برای دیابت نوع ۲ در کودکان و نوجوانان ۱۰ تا ۱۸ سال با سقف دوز ۱۰ میلیگرم در هفته است، اما این قاعده در برچسب دارویی اسپارتینا® رعایت نشده است.
دوز اسپارتینا برای آپنه انسدادی خواب
در درمان آپنه انسدادی خواب متوسط تا شدید همراه با چاقی، درمان با دوز ۲.۵ میلیگرم یکبار در هفته به مدت چهار هفته آغاز میشود و پس از آن به ۵ میلیگرم افزایش مییابد. در نهایت لازم است دوز دارو، بسته به پاسخ بیمار و نظر پزشک معالج، به ۱۰ یا ۱۵ میلیگرم (یکبار در هفته) برسد.
دوز بالای اسپارتینا و دوز برگشت (کاهش دوز)
حداکثر دوز مجاز اسپارتینا در بزرگسالان ۱۵ میلیگرم در هفته است و رساندن بیمار به این سقف، اجباری نیست — بسیاری از بیماران در دوزهای پایینتر مانند ۷.۵ یا ۱۰ میلیگرم به پاسخ درمانی مطلوب میرسند و افزایش دوز فقط در صورت نیاز بالینی انجام میشود. اگر عوارض گوارشی در یک پله از دوز شدید یا غیرقابل تحمل باشد، پزشک معالج ممکن است دوز برگشت را تجویز کند؛ یعنی بازگشت موقت یا دائم به آخرین دوز قابلتحمل پیش از افزایش اخیر، تا زمانی که بدن سازگار شود یا تصمیم دیگری گرفته شود. تغییر خودسرانه دوز — چه افزایش زودتر از موعد و چه کاهش بدون هماهنگی با پزشک — توصیه نمیشود.
اسپارتینا برای چه کسانی ممنوع است؟
مصرف اسپارتینا در صورت حساسیت به تیرزپاتاید یا سایر اجزای فرمولاسیون، سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید (MTC) و سندرم نئوپلازی متعدد غدد درونریز نوع ۲ (MEN 2) ممنوع است. در پاسخ به این سوال متداول که «آیا اسپارتینا برای تیروئید ضرر دارد؟» باید گفت که این دارو در بیماران با این سوابق تیروئیدی خاص، منع مصرف مطلق دارد، نه اینکه برای عملکرد طبیعی تیروئید مضر باشد. همچنین مصرف اسپارتینا در بارداری توصیه نمیشود، و در افراد با سابقه پانکراتیت، مشکلات شدید گوارشی (مانند گاستروپارزی شدید) یا مشکلات چشمی مرتبط با دیابت باید با احتیاط ویژه و تنها با نظر پزشک تجویز شود.
آیا اسپارتینا برای تنبلی تخمدان (PCOS) کاربرد دارد؟
درمان تنبلی تخمدان یا سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) از اندیکاسیونهای رسمی و تأییدشده اسپارتینا نیست. با این حال، از آنجا که مقاومت به انسولین و اضافهوزن نقش مهمی در این سندرم دارند، و کاهش وزن حتی به میزان ۵ تا ۱۰ درصد میتواند حساسیت به انسولین و نظم قاعدگی را بهبود دهد، برخی پزشکان ممکن است در بیماران دارای PCOS همراه با چاقی یا مقاومت به انسولین، استفاده از داروهایی مانند اسپارتینا را در کنار سایر درمانهای استاندارد (مانند متفورمین) و بهصورت خارج از دستور بررسی کنند. این تصمیم کاملاً فردی است و باید توسط متخصص زنان یا غدد و بر اساس شرایط بالینی هر بیمار اتخاذ شود.
نحوه تزریق اسپارتینا (قلم و فیزیوجکت)
اسپارتینا یکبار در هفته، ترجیحاً در یک روز ثابت و بهصورت زیرجلدی تزریق میشود. محلهای مجاز تزریق شامل شکم (با فاصله ۵ سانتیمتری از ناف)، سطح رویی ران (از ۵ سانتیمتر پایینتر از کشاله ران تا ۵ سانتیمتر بالاتر از زانو) و یکسوم میانی بخش پشتی و خارجی بازو است. فیزیوجکت برای یک نوبت تزریق طراحی شده، در حالی که هر قلم شامل چهار دوز برای یک دوره چهارهفتهای است و پیچ تنظیمکننده آن باید روی ۶۰ کلیک تنظیم شود. محل تزریق باید بهصورت چرخشی تغییر کند و از تزریق در نواحی زخم، اسکار، کبودی یا التهاب باید خودداری شود. دارو باید در یخچال (۲ تا ۸ درجه سانتیگراد) نگهداری و در مقابل یخزدگی و نور مستقیم آفتاب محافظت شود.
فراموش کردن یک نوبت تزریق
اگر ۴ روز یا کمتر از زمان مقرر تزریق گذشته باشد، دوز فراموششده باید به محض یادآوری تزریق شود و برنامه هفتگی از همان روز ادامه یابد. اگر بیش از ۴ روز گذشته باشد، دوز فراموششده نباید تزریق شود و بیمار باید منتظر نوبت بعدی بماند. در هیچ شرایطی نباید دوز اضافی برای جبران تزریق شود. حداقل فاصله مجاز بین دو تزریق ۷۲ ساعت (سه روز) است و فراموش کردن بیش از یک نوبت باید به اطلاع پزشک معالج برسد.
عوارض جانبی و نکات ایمنی
شایعترین عوارض اسپارتینا، عوارض گوارشی از جمله تهوع، اسهال، استفراغ، درد شکمی و یبوست هستند که عمدتاً در شروع درمان و هنگام افزایش دوز بروز میکنند و در بیشتر بیماران با گذشت زمان کاهش مییابند. افزایش تدریجی دوز، نوشیدن آب کافی و مصرف غذاهای سبک و کمچرب به کاهش این عوارض کمک میکند.
قیمت اسپارتینا
قیمت هر قلم یا فیزیوجکت اسپارتینا بسته به دوز (از ۲.۵ تا ۱۵ میلیگرم)، نوع بستهبندی (قلم چهار-دوزی یا فیزیوجکت تکمصرف) و داروخانه یا مرکز عرضه، متفاوت است و بهمرور زمان نیز تغییر میکند. برای اطلاع از قیمت روز، بهتر است به داروخانههای دارای مجوز یا سامانههای رسمی فروش دارو مراجعه شود؛ این صفحه بهدلیل نوسانات قیمت، عددی برای آن اعلام نمیکند.
سؤالات متداول
اسپارتینا برای چه مواردی تجویز میشود؟
اسپارتینا® (تیرزپاتاید، نسخه ایرانی داروی مانجارو) برای کنترل قند خون در دیابت نوع ۲، کنترل وزن در بزرگسالان دارای چاقی (BMI ≥ ۳۰) یا اضافهوزن همراه با حداقل یک اختلال مرتبط با وزن (BMI ≥ ۲۷)، و درمان آپنه انسدادی خواب متوسط تا شدید در بزرگسالان مبتلا به چاقی مصرف میشود.
دوز شروع اسپارتینا چقدر است و چطور افزایش مییابد؟
دوز شروع در همه اندیکاسیونها ۲.۵ میلیگرم یکبار در هفته و به مدت چهار هفته است (این دوز، دوز اثربخش نیست و صرفاً برای سازگاری بدن است). سپس در صورت عدم بروز عوارض، هر چهار هفته دوز به ترتیب به ۵، ۷.۵، ۱۰، ۱۲.۵ و در نهایت ۱۵ میلیگرم افزایش مییابد.
آیا دوز اسپارتینا بر اساس وزن بیمار محاسبه میشود؟
خیر. برخلاف بسیاری از داروها، دوز اسپارتینا (تیرزپاتاید) بر اساس میلیگرم به ازای کیلوگرم وزن محاسبه نمیشود، بلکه یک برنامه تیتراسیون ثابت هفتگی برای همه بزرگسالان دنبال میشود.
چه کسانی از نظر BMI واجد شرایط مصرف اسپارتینا برای لاغری هستند؟
طبق اطلاعات دارویی رسمی، بزرگسالانی با BMI بزرگتر یا مساوی ۳۰ کیلوگرم بر مترمربع (چاقی)، یا BMI بزرگتر یا مساوی ۲۷ همراه با حداقل یک اختلال مرتبط با وزن (مانند فشار خون بالا، دیابت نوع ۲، پیشدیابت، چربی خون بالا یا آپنه خواب) از نظر معیارهای کلی واجد شرایط هستند. اتخاذ تصمیم نهایی در این خصوص با پزشک معالج است.
حداکثر دوز اسپارتینا در کودکان مبتلا به دیابت نوع ۲ چقدر است؟
طبق اطلاعات دارویی محصول ایرانی اسپارتینا®، مصرف آن در افراد زیر ۱۸ سال توصیه نمیشود و دوزی برای این گروه سنی تعیین نشده است. نسخه بینالمللی همین مولکول (®Mounjaro) دارای تأییدیه FDA برای دیابت نوع ۲ در کودکان و نوجوانان ۱۰ تا ۱۸ سال با سقف دوز ۱۰ میلیگرم در هفته است، اما این قاعده به برچسب دارویی اسپارتینا® تعمیم داده نشده است.
اگر یک نوبت تزریق اسپارتینا فراموش شود چه باید کرد؟
اگر ۴ روز یا کمتر از زمان مقرر گذشته باشد، به محض یادآوری دوز فراموششده تزریق و برنامه هفتگی از همان روز ادامه یابد. اگر بیش از ۴ روز گذشته باشد، دوز فراموششده نباید تزریق شود و باید منتظر نوبت بعدی طبق برنامه معمول ماند. حداقل فاصله مجاز بین دو تزریق ۷۲ ساعت (سه روز) است.
عوارض شایع اسپارتینا کدامند؟
شایعترین عوارض، گوارشی هستند: تهوع، اسهال، استفراغ، درد شکمی و یبوست؛ که معمولاً در شروع درمان و هنگام افزایش دوز بروز میکنند و با گذشت زمان کاهش مییابند. نوشیدن آب کافی، تغذیه سبک و کمچرب و افزایش تدریجی دوز به کنترل این عوارض کمک میکند.
اسپارتینا در چه شرایطی منع مصرف دارد؟
در صورت حساسیت به تیرزپاتاید یا سایر اجزای فرمولاسیون، سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید (MTC) و سندرم نئوپلازی متعدد غدد درونریز نوع ۲ (MEN 2) نباید مصرف شود. مصرف این دارو در دوره بارداری توصیه نمیشود.
چند دوز اسپارتینا باید زد؟ چند نوبت تزریق لازم است؟
تعداد ثابت و از پیشتعیینشدهای برای تزریق اسپارتینا وجود ندارد؛ این دارو هر هفته و بهطور مداوم تزریق میشود و طول کلی درمان به اندیکاسیون (لاغری، دیابت یا آپنه خواب)، شدت بیماری، میزان پاسخدهی بدن و نظر پزشک معالج بستگی دارد.
تفاوت قلم و فیزیوجکت اسپارتینا در چیست؟
فیزیوجکت یک سرنگ از پیشپرشده برای یک نوبت تزریق است. قلم اسپارتینا شامل چهار دوز دارو برای یک دوره چهارهفتهای مصرف یک بیمار است؛ برای هر تزریق باید از قلم مخصوص همان دوز استفاده شود و پیچ تنظیمکننده روی ۶۰ کلیک تنظیم گردد.