رگ‌گیری یکی از پرتکرارترین اقدامات پرستاری و درمانی است که روزانه هزاران بار در بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها انجام می‌شود. برای بسیاری از بیماران، این کار ساده و بدون دردسر است؛ اما برخی بیماران به دلیل شرایط جسمی خاص، جزو افراد «بدرگ» شناخته می‌شوند؛ یعنی کسانی که پیدا کردن ورید در آن‌ها دشوارتر از حد معمول است. نوزادان، سالمندان، افراد چاق، بیماران سرطانی و بیماران دیالیزی از مهم‌ترین گروه‌هایی هستند که رگ‌گیری در آن‌ها به مهارت، تجربه و ابزار مناسب نیاز دارد.

در این مقاله، چالش‌های رگ‌گرفتن از هر یک از این گروه‌ها را بررسی می‌کنیم و راهکارهایی عملی برای افزایش موفقیت رگ‌گیری و جلوگیری از ترکیدن رگ ارائه می‌دهیم.

چرا بعضی افراد «بدرگ» هستند؟

پیش از پرداختن به هر گروه به‌طور جداگانه، بهتر است بدانیم چه عواملی باعث می‌شود رگ گیری در فردی دشوار شود. رگ نازک و شکننده، چربی زیر پوستی، کم‌آبی بدن، فشار خون پایین، سابقه شیمی‌درمانی طولانی‌مدت و آسیب‌های مکرر به دیواره رگ از مهم‌ترین دلایل بدرگ بودن هستند. در چنین شرایطی، مهارت پرستار و همچنین استفاده از تجهیزات مناسب مانند آنژیوکت با سایز صحیح، ست سرم استاندارد و ... نقش بسیار مهمی در موفقیت رگ گیری و کاهش عوارض دارد.

رگ گیری از نوزادان

رگ گیری از نوزادان یکی از حساس‌ترین و دقیق‌ترین انواع خون گیری و تزریق در پزشکی است. رگ‌های نوزادان به دلیل قطر بسیار کم و همچنین لایه چربی نازک زیر پوست، اغلب به‌صورت رگ مخفی دیده می‌شوند و به سختی زیر پوست قابل مشاهده و لمس هستند. علاوه بر این، نوزادان به دلیل ترس و ناراحتی معمولاً هنگام تزریق تکان می‌خورند که این موضوع احتمال جابه‌جایی سوزن و آسیب به رگ را افزایش می‌دهد.

برای رگ گیری از نوزادان معمولاً از رگ‌های پشت دست، پشت پا و گاهی پوست سر استفاده می‌شود. پرستاران و تکنسین‌های مجرب پیش از اقدام، ناحیه مورد نظر را با نور مناسب و گاهی با کمک دستگاه رگ یاب نوزاد بررسی می‌کنند. دستگاه رگ یاب نوزاد با استفاده از نور مادون قرمز، مسیر رگ‌های زیرپوستی را حتی در کودکانی که رگ نازک و کم‌عمق دارند، به‌صورت تصویری روی پوست نمایش می‌دهد. این ابزار به‌ویژه در بخش‌های نوزادان و NICU بسیار پرکاربرد است، زیرا احتمال چند بار سوراخ کردن پوست نوزاد را به حداقل می‌رساند.

نکته مهم دیگر انتخاب سایز صحیح آنژیوکت است. برای نوزادان معمولاً از آنژیوکت‌های بسیار ظریف با سایز ۲۴ یا ۲۶ استفاده می‌شود تا آسیب کمتری به دیواره رگ وارد شود. همچنین ثابت نگه‌داشتن اندام نوزاد توسط یک همراه یا با استفاده از تخته‌های مخصوص تثبیت، از حرکات ناگهانی و در نتیجه از ترکیدن رگ جلوگیری می‌کند.

نکته: پیش از ورود سوزن، چند ثانیه ناحیه مورد نظر را با انگشت به‌آرامی لمس کنید تا مسیر دقیق رگ نوزاد را بهتر حس کنید، بدون آنکه فشار زیادی به پوست حساس او وارد شود.

رگ گیری در سالمندان

با افزایش سن، پوست نازک‌تر و رگ‌ها شکننده‌تر می‌شوند. کاهش کلاژن پوست، کاهش چربی زیرجلدی و افت خاصیت ارتجاعی عروق باعث می‌شود رگ‌های سالمندان به‌راحتی زیر فشار سوزن جابه‌جا یا حتی پاره شوند. این مسئله یکی از دلایل اصلی بروز اشتباه در رگ‌گیری از بیماران سالمند است.

برای رگ گرفتن موفق از سالمندان، رعایت چند اصل ضروری است:

• استفاده از زاویه ورود کمتر (حدود ۱۰ تا ۱۵ درجه) هنگام وارد کردن آنژیوکت، زیرا رگ‌های سطحی و شکننده به فشار زیاد حساس هستند.

• ثابت کردن رگ با کشیدن ملایم پوست اطراف آن پیش از ورود سوزن، تا از حرکت و لغزش رگ زیر سوزن جلوگیری شود.

• پرهیز از استفاده مکرر از تورنیکه با فشار بالا، چرا که احتمال ترکیدن رگ در سالمندان را افزایش می دهد.

*ضدعفونی دقیق محل با پنبه الکلی و اجازه دادن به خشک شدن کامل الکل پیش از ورود سوزن، برای کاهش خطر عفونت و همچنین کاهش سوزش هنگام ورود آنژیوکت.

در بسیاری از موارد، رگ‌های پشت دست در سالمندان نسبت به رگ‌های ساعد گزینه بهتری هستند، زیرا معمولاً ثابت‌تر و قابل لمس‌ترند. با این حال، باید توجه داشت که پوست پشت دست سالمندان نازک‌تر است و احتمال کبودی و خون‌مردگی پس از رگ‌گیری بیشتر خواهد بود.

نکته: بعد از خارج کردن سوزن، چند لحظه بیشتر از حد معمول روی محل تزریق فشار ملایم وارد کنید تا خطر خون‌مردگی در پوست نازک سالمند به حداقل برسد.

رگ گیری در افراد چاق

در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاقی، لایه ضخیم چربی زیر پوست باعث می‌شود رگ‌ها عمیق‌تر از حد معمول قرار بگیرند و لمس یا مشاهده آن‌ها دشوار شود. در این حالت، رگ گیری تنها با تکیه بر دید چشمی اغلب موفقیت‌آمیز نیست و نیاز به تجربه بیشتری برای لمس دقیق و حدس زدن مسیر رگ زیر لایه چربی وجود دارد.

برخی راهکارهایی که در رگ گیری بیماران چاق کمک‌کننده هستند عبارت‌اند از:

1. استفاده از تورنیکه با فشار مناسب برای برجسته‌تر شدن رگ‌های سطحی، بدون اینکه فشار بیش از حد باعث ناراحتی بیمار شود.

2. آویزان کردن دست بیمار برای چند دقیقه پیش از رگ گیری تا با کمک جاذبه، خون بیشتری در ناحیه ساعد و دست جمع شود.

3. استفاده از دستگاه رگ یاب که در این گروه از بیماران نیز کاربرد زیادی دارد، زیرا می‌تواند مسیر رگ‌های عمقی‌تر را نیز تا حدی مشخص کند.

4. انتخاب آنژیوکت با طول مناسب، چون در بیماران چاق آنژیوکت‌های کوتاه ممکن است به اندازه کافی وارد رگ نشوند و باعث نشت مایع تزریقی به بافت اطراف شوند.

نواحی مچ دست و ساعد در بیماران چاق معمولاً گزینه‌های مناسب‌تری نسبت به بازو هستند، زیرا لایه چربی در این نواحی معمولاً نازک‌تر است.

رگ گیری بیمار سرطانی

گرفتن رگ از بیماران سرطانی یکی از چالش‌برانگیزترین انواع رگ‌گیری است. شیمی‌درمانی مکرر به‌مرور زمان باعث آسیب به دیواره رگ‌ها، سفت و فیبروزه شدن آن‌ها و در نهایت تبدیل رگ به ساختاری شکننده و دشوار برای سوراخ کردن می‌شود. بسیاری از بیماران سرطانی که تحت درمان‌های طولانی‌مدت قرار دارند، پس از مدتی رگ‌های قابل استفاده محدودی در اختیار دارند.

در این بیماران، اصول زیر باید به‌دقت رعایت شود:

• تعویض مداوم محل رگ گیری در هر جلسه، برای جلوگیری از تکرار آسیب به یک ناحیه خاص.

• استفاده از آنژیوکت با سایز کوچک‌تر در صورت شکنندگی شدید رگ، حتی اگر سرعت تزریق اندکی کاهش یابد.

• بررسی دقیق رگ از نظر علائم التهاب، سفتی یا تغییر رنگ پیش از هر بار تزریق.

• مشورت با پزشک برای استفاده از پورت وریدی یا کاتتر مرکزی در صورت نیاز به تزریق‌های مکرر و طولانی‌مدت.

از آنجا که در بسیاری از این بیماران ورید به‌صورت رگ مخفی درآمده و به سختی قابل لمس است، استفاده از دستگاه رگ یاب می‌تواند تعداد دفعات سوراخ کردن ناموفق را به‌طور چشمگیری کاهش دهد و از ایجاد استرس اضافی برای بیمار جلوگیری کند. همچنین رعایت بهداشت و ضدعفونی کامل با پنبه الکلی در این بیماران اهمیت دوچندانی دارد، زیرا سیستم ایمنی آن‌ها اغلب به دلیل شیمی‌درمانی تضعیف شده و بیشتر در معرض خطر عفونت قرار دارند.

بزرگ‌نماییرگ گیری از بیمار دارای اضافه وزن

رگ گیری در بیماران دیالیزی

رگ گیری در بیماران دیالیزی ویژگی‌های خاص خود را دارد. در این بیماران به دلیل نیاز به دیالیز منظم، معمولاً دو تا سه بار در هفته، به‌طور مکرر از رگ‌های دست و ساعد استفاده می‌شود که در طول زمان می‌تواند باعث سفتی رگ‌ها، ایجاد اسکار و کاهش کیفیت ورید شود. در بسیاری از این بیماران، فیستول شریانی‌ـ‌وریدی (AV Fistula) برای دسترسی به جریان خون در زمان دیالیز ایجاد می‌شود که نیازمند مراقبت ویژه است و نباید برای رگ‌گیری معمولی یا خون‌گیری روتین مورد استفاده قرار گیرد.

نکات مهم در رگ گیری بیماران دیالیزی:

• هرگز نباید از دست دارای فیستول برای رگ‌گیری معمولی یا اندازه‌گیری فشار خون استفاده کرد، مگر در روند دیالیز و طبق دستور پزشک.

• برای خون‌گیری و تزریق‌های معمول، باید از دست مقابل یا سایر رگ‌های مناسب بدن استفاده شود.

• به دلیل تکرار رگ‌گیری، تغییر محل تزریق در این بیماران اهمیت زیادی دارد تا از آسیب چندباره به یک ناحیه جلوگیری شود.

• استفاده از ست سرم باکیفیت و آنژیوکت با سایز متناسب با وضعیت رگ بیمار، می‌تواند در کاهش عوارض و افزایش موفقیت رگ‌گیری نقش مهمی داشته باشد.

از آنجا که بسیاری از بیماران دیالیزی سابقه طولانی رگ گیری دارند، پوست و رگ آن‌ها معمولاً حساس‌تر از افراد عادی است. رعایت اصول ضدعفونی، ثابت نگه‌داشتن اندام هنگام تزریق و اجتناب از فشار بیش از حد سرنگ در لحظه ورود سوزن، از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از ترکیدن رگ در این بیماران است.

چند اصل مشترک برای جلوگیری از ترکیدن رگ

فارغ از اینکه بیمار نوزاد باشد یا سالمند، چاق باشد یا مبتلا به سرطان، رعایت چند اصل کلی می‌تواند احتمال موفقیت رگ گیری را در همه گروه‌ها افزایش دهد:

• انتخاب سایز مناسب آنژیوکت متناسب با قطر و وضعیت رگ بیمار.

• وارد کردن سوزن با زاویه و سرعت مناسب و اجتناب از حرکات ناگهانی.

• استفاده از تورنیکه با فشار متعادل و باز کردن به‌موقع آن پس از ورود سوزن به رگ.

• ضدعفونی کامل محل تزریق با پنبه الکلی پیش از هر اقدام، برای کاهش خطر عفونت و التهاب.

• استفاده از ست سرم استاندارد و بررسی جریان مناسب مایع تزریقی پس از اتصال.

• استفاده از دستگاه رگ یاب در صورت وجود رگ مخفی و دشواری در لمس رگ.

سوالات متداول

چرا رگ گیری از نوزادان سخت‌تر از بزرگسالان است؟

رگ‌های نوزادان قطر بسیار کمی دارند و اغلب زیر لایه نازک پوست به‌صورت رگ پنهان قرار می‌گیرند. همچنین تکان خوردن نوزاد هنگام تزریق، کار پرستار را دشوارتر می‌کند و نیاز به دقت و تجربه بیشتری دارد.

دستگاه رگ یاب نوزاد چگونه کار می‌کند و چه زمانی استفاده می‌شود؟

این دستگاه با استفاده از نور مادون قرمز، مسیر رگ‌های زیرپوستی را روی سطح پوست نمایش می‌دهد. معمولاً در نوزادان، بیماران چاق و بیمارانی که رگ نازک یا رگ مخفی دارند برای کاهش تعداد دفعات سوراخ کردن ناموفق استفاده می‌شود.

چرا رگ برخی بیماران به‌راحتی می‌ترکد؟

رگ شکننده معمولاً در سالمندان، بیماران سرطانی تحت شیمی‌درمانی و بیمارانی با سابقه رگ گیری مکرر دیده می‌شود. فشار زیاد سرنگ، زاویه نامناسب ورود سوزن و انتخاب سایز بزرگ آنژیوکت از دلایل اصلی جلوگیری نشدن از ترکیدن رگ هستند.

چرا بعد از رگ گیری هماتوم (کبودی) ایجاد می‌شود و چگونه می‌توان از آن جلوگیری کرد؟

هماتوم زمانی ایجاد می‌شود که خون از رگ آسیب‌دیده به بافت اطراف نشت کند؛ این اتفاق معمولاً به دلیل خروج ناگهانی سوزن، عبور سوزن از هر دو دیواره رگ، یا ,وارد نکردن فشار کافی روی محل تزریق پس از خارج کردن آنژیوکت رخ می‌دهد. برای جلوگیری از هماتوم باید بلافاصله پس از خروج سوزن، چند دقیقه با پنبه الکلی یا گاز استریل فشار ملایم و یکنواخت روی محل وارد کرد و از خم کردن شدید یا حرکت زیاد اندام بلافاصله بعد از رگ گیری خودداری کرد. این نکته به‌ویژه در سالمندان و بیماران با رگ شکننده اهمیت بیشتری دارد.

چرا نباید از دست دارای فیستول برای رگ گیری عادی در بیماران دیالیزی استفاده کرد؟

فیستول یک مسیر حساس و حیاتی برای انجام دیالیز است. استفاده از آن برای خون گیری یا تزریق‌های معمولی می‌تواند باعث آسیب، عفونت یا اختلال در عملکرد آن شود و روند دیالیز بیمار را با مشکل مواجه کند.

چه سایزی از آنژیوکت برای بیماران بدرگ مناسب‌ است؟

معمولاً برای رگ‌های نازک و شکننده، از سایزهای کوچک‌تر آنژیوکت (مانند آبی، زرد یا بنفش) استفاده می‌شود تا فشار کمتری به دیواره رگ وارد شود و احتمال موفقیت افزایش یابد.