نازال اکسیژن چه غلظتی از اکسیژن را تأمین می‌کند؟
نازال اکسیژنماسک اکسیژن1405/07/30۷ دقیقه مطالعه

نازال اکسیژن چه غلظتی از اکسیژن را تأمین می‌کند؟

نازال اکسیژن (کانولای بینی) یکی از رایج‌ترین روش‌های اکسیژن‌رسانی در بیمارستان و منزل است. در هنگام استفاده از تجهیزات اکسیژن‌رسانی، غلظت اکسیژن استنشاقی با تنظیم جریان عبوری تغییر می‌کند. درحالی‌که هوای محیط حدود ۲۱ درصد اکسیژن دارد، استفاده از نازال کانولا این غلظت را افزایش می‌دهد؛ اما مقدار دقیق آن به عواملی مانند الگوی تنفس و حجم هوای دمی بیمار بستگی دارد. در این مقاله، جدول تقریبی غلظت اکسیژن در جریان‌های ۱ تا ۶ لیتر در دقیقه، علت متغیر بودن این غلظت، محدودیت‌های نازال کانولا و نکات ایمنی استفاده از آن را بررسی می‌کنیم.

نازال اکسیژن چگونه کار می‌کند؟

نازال اکسیژن لوله‌ای سبک و انعطاف‌پذیر است که در یک سر آن دو شاخک کوتاه برای قرارگیری در سوراخ‌های بینی تعبیه شده و سر دیگر آن به منبع اکسیژن، مانند کپسول اکسیژن، دستگاه اکسیژن‌ساز یا خروجی دیواری بیمارستان، متصل می‌شود. لوله از پشت گوش‌ها عبور می‌کند و با استفاده از گیره‌ای کوچک زیر چانه تنظیم می‌شود تا کانولا در جای خود ثابت بماند و بیمار هنگام استفاده احساس راحتی کند.

نازال اکسیژن در گروه تجهیزات اکسیژن‌رسانی با جریان کم (Low-flow) قرار می‌گیرد؛ یعنی جریان اکسیژن ورودی معمولاً برای تأمین تمام هوای موردنیاز بیمار هنگام دم کافی نیست و با هوای محیط مخلوط می‌شود. در نتیجه، غلظت نهایی اکسیژن استنشاقی به عواملی مانند سرعت و عمق تنفس بیمار و میزان جریان اکسیژن تنظیم‌شده بستگی دارد. این وسیله معمولاً برای بیمارانی مناسب است که به اکسیژن‌رسانی کم تا متوسط نیاز دارند و می‌توانند بدون کمک این وسیله، تنفس خود را انجام دهند. انتخاب روش اکسیژن‌درمانی باید بر اساس وضعیت بالینی بیمار و اهداف تعیین‌شده برای اشباع اکسیژن انجام شود.

نازال اکسیژن چند درصد اکسیژن می‌دهد؟

جدول زیر، مقادیر تقریبی غلظت اکسیژن دمی (FiO₂) را در جریان‌های مختلف نازال کانولا برای بزرگسالان نشان می‌دهد. این مقادیر جنبه تخمینی دارند، چراکه غلظت واقعی اکسیژن استنشاقی به الگوی تنفس بیمار و شرایط استفاده از کانولا نیز بستگی دارد.

جریان اکسیژن (لیتر در دقیقه)غلظت تقریبی اکسیژن دمی
۱تا ۲۴٪
۲۲۴ تا ۲۸٪
۳۲۸ تا ۳۲٪
۴۳۲ تا ۳۶٪
۵۳۶ تا ۴۰٪
۶۴۰ تا ۴۴٪

ابزار آنلاینمحاسبه‌گر اکسیژن‌درمانیFiO2 تجهیزات مختلف و راهنمای کامل تیتراسیون.استفاده از ابزار

روش سریع برای تخمین غلظت اکسیژن

در منابع آموزشی پرستاری و پزشکی قاعده‌ای ساده برای تخمین به کار می‌رود: غلظت پایه‌ی اکسیژن هوای محیط ۲۱ درصد است و هر یک لیتر جریان اکسیژن در دقیقه، حدود ۴ درصد به آن می‌افزاید. بر این اساس:

  • جریان ۲ لیتر در دقیقه: ۲۱ + ۸ = حدود ۲۹٪

  • جریان ۴ لیتر در دقیقه: ۲۱ + ۱۶ = حدود ۳۷٪

  • جریان ۶ لیتر در دقیقه: ۲۱ + ۲۴ = حدود ۴۵٪

این محاسبه با جدول بالا اختلاف اندکی دارد، زیرا هر دو روش تقریبی هستند.

چرا غلظت دقیق اکسیژن در نازال قابل تعیین نیست؟

در ماسک‌های تخصصی مانند ماسک ونچوری، غلظت اکسیژن به واسطه شیوه طراحی ماسک کنترل می‌شود؛ اما در نازال کانولا، اکسیژن با هوای محیطی که بیمار هنگام دم استنشاق می‌کند، مخلوط می‌شود. بنابراین، غلظت واقعی اکسیژن دمی (FiO₂) ثابت نیست و تحت تأثیر عوامل زیر قرار دارد:

  • تعداد تنفس در دقیقه: هر چه تنفس سریع‌تر باشد، سهم هوای محیط در هر دم بیشتر می‌شود و غلظت مؤثر اکسیژن کاهش می‌یابد.

  • حجم هر نفس: نفس‌های عمیق‌تر هوای بیشتری از محیط وارد می‌کنند و غلظت اکسیژن دمی را کاهش می‌دهد.

  • تنفس از راه دهان: بخشی از اکسیژن تحویلی از بینی هدر می‌رود. در این وضعیت ممکن است ماسک اکسیژن گزینه‌ی مناسب‌تری باشد.

  • انسداد یا گرفتگی بینی: گرفتگی مجاری بینی ورود اکسیژن را مختل می‌کند.

یکی از مزیت‌های نازال کانولا این است که بیمار هنگام استفاده از آن می‌تواند غذا بخورد، آب بنوشد و صحبت کند. بااین‌حال، FiO₂ واقعی با این وسیله به‌طور دقیق قابل تعیین نیست؛ بنابراین، ارزیابی پاسخ بیمار به اکسیژن‌درمانی، از جمله پایش اشباع اکسیژن خون (SpO₂) و توجه به وضعیت بالینی، اهمیت دارد.

چرا جریان بیشتر از ۶ لیتر در دقیقه برای نازال توصیه نمی‌شود

در منابع آموزشی، جریان اکسیژن از طریق نازال کانولای معمولی معمولاً تا حدود ۶ لیتر در دقیقه در نظر گرفته می‌شود. افزایش جریان به مقادیر بالاتر لزوماً باعث افزایش متناسب غلظت اکسیژن دمی (FiO₂) نمی‌شود؛ زیرا این وسیله توانایی محدودی در تأمین جریان موردنیاز بیمار هنگام دم دارد. افزایش بیش از حد جریان ممکن است دو پیامد نامطلوب داشته باشد:

  1. بخش عمده‌ی اکسیژن هدر می‌رود و غلظت دمی افزایش محسوسی نمی‌یابد.

  2. جریان بالا مخاط بینی را خشک و تحریک می‌کند و ممکن است باعث سوزش، ترک‌خوردگی و در مواردی خونریزی خفیف شود.

اگر بیمار با جریان ۶ لیتر در دقیقه هنوز اشباع اکسیژن کافی ندارد، باید پزشک وسیله‌ی دیگری را برای اکسیژن رسانی انتخاب کند. جریان اکسیژن را نباید به‌تنهایی و به‌صورت خودسرانه افزایش داد.

نقش مرطوب‌کننده در اکسیژن‌رسانی با نازال

اکسیژن خروجی از کپسول یا دستگاه اکسیژن‌ساز معمولاً رطوبت کمی دارد و استفاده طولانی‌مدت از آن، به‌ویژه در جریان‌های بالاتر، می‌تواند باعث خشکی و تحریک مخاط بینی و گلو شود. برای کاهش این مشکل، گاهی از ظرف مرطوب‌کننده در مسیر اکسیژن استفاده می‌شود. در استفاده از مرطوب‌کننده رعایت موارد زیر ضروری است:

  • از آب مقطر یا آب جوشیده‌ی سردشده استفاده شود.

  • آب ظرف به‌طور منظم تعویض شود، زیرا ماندن آب باعث رسوب و آلودگی می‌شود.

  • ظرف مرطوب‌کننده طبق دستور سازنده شسته شود.

تجهیزات مناسب اکسیژن درمانی بر حسب میزان غلظت

نازال برای نیازهای کم تا متوسط اکسیژن طراحی شده است. در شرایط زیر معمولاً از تجهیزات دیگری برای اکسیژن رسانی استفاده می‌شود:

  • ماسک ساده: با جریان ۶ تا ۱۰ لیتر در دقیقه، غلظت اکسیژن را به حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد می‌رساند.

  • ماسک رزروبگ‌دار: با جریان ۱۰ تا ۱۵ لیتر در دقیقه، غلظت‌های بسیار بالاتر اکسیژن (در بهترین حالت حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد) را فراهم می‌کند.

  • ماسک ونچوری: اکسیژن‌رسانی را با غلظت دقیق و کنترل‌شده انجام می‌دهد و برای بیمارانی مناسب است که در معرض خطر احتباس دی‌اکسیدکربن هستند و به اکسیژن‌درمانی کنترل‌شده نیاز دارند.

  • نازال با جریان بالا: اکسیژن و هوا را پس از گرم‌کردن و مرطوب‌سازی، با جریان بالا به بیمار می‌رساند و در محیط بیمارستان برای بیمارانی که به حمایت تنفسی بیشتری نیاز دارند، استفاده می‌شود.

انتخاب وسیله به شدت کمبود اکسیژن، بیماری زمینه‌ای و تحمل بیمار بستگی دارد و باید توسط پزشک انجام شود.

نکات ایمنی هنگام استفاده از نازال اکسیژن

اکسیژن به‌خودی‌خود قابل اشتعال نیست، اما سوختن مواد دیگر را تشدید می‌کند و خطر آتش‌سوزی را افزایش می‌دهد. هنگام استفاده از نازال اکسیژن، رعایت نکات زیر ضروری است:

  • از سیگار کشیدن، روشن‌کردن شمع و استفاده از شعله باز در نزدیکی تجهیزات اکسیژن خودداری کنید و کپسول را از منابع گرما دور نگه دارید.

  • روی بینی، صورت و اطراف تجهیزات اکسیژن از وازلین و پمادهای روغنی استفاده نکنید. برای کاهش خشکی بینی، از فرآورده‌های سازگار با اکسیژن و ترجیحاً با پایه‌ آب استفاده کنید.

  • با دست‌ها یا ابزارهای آغشته به چربی و روغن به شیر و رگلاتور کپسول دست نزنید.

  • کپسول را به‌صورت ایستاده و ثابت و به دور از گرما و مواد قابل اشتعال نگهداری کنید.

مراقبت از پوست و بینی در استفاده‌ی طولانی‌مدت

بیمارانی که روزانه ساعت‌ها از نازال استفاده می‌کنند ممکن است دچار خشکی بینی یا فشار روی گوش‌ها و گونه‌ها شوند. برای پیشگیری از این عوارض، هر چند ساعت لوله را کمی جابه‌جا کنید و در صورت قرمزی محل تماس لوله با گوش از پوشش نرم (مانند گاز استریل) استفاده کنید. نازال را در صورت زردشدن، سفت‌شدن، ترک‌خوردگی یا تغییر شکل تعویض کنید.

پرسش‌های متداول

آیا نازال اکسیژن را می‌توان هنگام خواب استفاده کرد؟

بله، در صورتی که اکسیژن‌درمانی برای زمان خواب تجویز شده باشد. جریان اکسیژن باید مطابق دستور پزشک تنظیم شود؛ زیرا نیاز بیمار هنگام خواب ممکن است با زمان بیداری متفاوت باشد. بدون مشورت با پزشک، جریان اکسیژن را تغییر ندهید.

آیا نازال نوزادان با نازال بزرگسالان تفاوت دارد؟

بله. نازال اطفال و نوزادان با شاخک‌های کوچک‌تر طراحی می‌شود تا با اندازه بینی آن‌ها تناسب داشته باشد. جریان موردنیاز نیز بسته به سن، وزن، وضعیت تنفسی و نوع وسیله متفاوت است و ممکن است کمتر از ۱ لیتر در دقیقه باشد. انتخاب سایز و تنظیم جریان اکسیژن برای نوزادان و کودکان باید با نظر کادر درمان انجام شود.

آیا جریان ۱ لیتر در دقیقه با نازال برای اکسیژن‌رسانی کافی است؟

بله. حتی جریان ۱ لیتر در دقیقه هم می‌تواند غلظت اکسیژن دمی را افزایش دهد و برای برخی بیماران کافی باشد. میزان اثرگذاری به الگوی تنفس بیمار و نیاز او به اکسیژن بستگی دارد؛ بنابراین، مناسب‌بودن این جریان باید بر اساس تجویز پزشک و پایش اشباع اکسیژن خون (SpO₂) ارزیابی شود.